آداب ضروری در طول سفر حج

سلسله مباحث آموزش حج: بخش اوّل: آداب ضروری در طول سفر حج

در مقاله «آداب ضروری قبل از سفر حج» اشاره شد که هر عمل شایسته‌ای، آدابی دارد. رعایت آن آداب، هم عمل را دقیق‌تر، شایسته‌تر و زیباتر می‌کند و هم عمل را پرثمرتر و نتیجه بخش‌تر می‌کند و هم بهرمندی از فیوضات و برکات عمل را بهتر و بیشتر می‌کند و فریضه حج که یکی از اعمال مهم فروع دین است، آدابی دارد.

و نیز اشاره شد که آداب فریضه مهم حج، دو نوع است

1. آداب ضروری قبل از سفر حج
2. آداب ضروری در طول سفر حج که در ادامه تقدیم می‌گردد.

آداب ضروری در طول سفر حج

ادب اوّل: به واجبات اهمیت دهیم

اهتمام و جدّيت در انجام فرايض و واجبات، نشان ایمان، تقوا و تسلیم در برابر حضرت حق است. هیچ عملی به اندازه انجام صحیح، دقیق و به موقع واجبات، ارزش ندارد.

توضیح بیشتر را در مقاله «به واجبات اهمیت دهیم» ملاحظه فرمایید.

ادب دوّم: وظایف دینی را طبق دستور انجام دهیم

اعمال دینی، تعبدی است یعنی باید عمل در کیفیت، در کمیت، در مکان و در زمان خواسته شده انجام شود تا آثار تربیتی لازم را داشته باشد و انسان را به کمال لایق و جایگاه واقعی برساند

کسی حق ندارد، دستورات دین را به شکل دلخواه، عمل نماید و دستورات دین را کم و زیاد کند و عملی که از ناحیه دین وارد نشده، به اسم دین انجام دهد.

توضیح بیشتر را در مقاله «وظایف دینی را طبق دستور انجام دهیم» ملاحظه فرمایید.

ادب سوّم: زینت تشیع باشیم

بهترین مکارم اخلاق، زینت تشیع بودن است. امام صادق عليه السلام می‌فرماید: «يا مَعشَرَ الشِّيعَةِ إنّكُم قد نُسِبتُم إلَينا كُونُوا لَنا زَينا و لا تَكُونُوا عَلَينا شَينا»[1] اى گروه شيعيان! شما منسوب به ما هستيد پس مايه زينت ما باشيد و مايه زشتى و بد نامى ما نباشيد.

زائران ایرانی سفیران مذهب تشیع و انقلاب اسلامی در سرزمین وحی هستند. مسلمانان جهان شیعه بودن و ویژگی‌های تشیع را در رفتار و کردار ایرانیان می‌بینند پس به گونه‌ای عمل کنیم که باعث زینت و افتخار پیشوایان خود باشیم.

ادب چهارم: صبور باشیم

ازدحام جمعیت، محدودیت امکانات، محدودیت زمانی و مکانی و برخورد ناشایست دیگران، انسان را کلافه می‌کند، پس آستانه تحمل خود را بالا ببریم و با درک صحیح شرایط، صبور و خویشتن دار باشیم و با سعه صدر و بردبارى، سختی‌ها و کمبودها را تحمل کرده و از بى‌تابى و گلایه پرهیز می‌نماید و در برابر رفتار ناپسند دیگران بردبار باشیم.

ادب پنجم: شایسته رفتار کنیم

رفتار شایسته و برخور پسندیده، نشان شخصیت و علامت بزرگی و دلیل روح بلند انسان است و سفر معنوی حج، اوج پرواز انسان به بارگاه ربوبیت و ملکوت پرستش و ضیافت الهی است، پس این سفر معنوی، باید شایسته و پسندیده رفتار نماییم.

در سفر معنوی حج، پسندیده نیست حاجی سبک سری نماید و از او عمل ناشایست سر بزند و دیگران را آزرده نماید و روح خود را آلوده کند و خود را از برکات ضیافت الهی محروم سازد.

توضیح بیشتر را در مقاله «شایسته رفتار کنیم» ملاحظه فرمایید.

ادب ششم: صادقانه خدمت کنیم

کمک و خدمت صادقانه به همسفران یکی از ارزش‌های معنوی سفر حج است. خداوند تبارک و تعالی برای خدمتگزاری به بندگان، اجر و پاداش بسیاری عطا می‌کند، بویژه اگر این خدمت، به زائران خانه خدا باشد.

آنچه در زیارت و طواف و اعمال عبادی مهم است، خاطر جمعی و داشتنِ حضور قلب و نداشتن نگرانی و آشفتگی فکر است و کسی که به زائران خانه خدا خدمت کند تا زائران در عبادت، خاطر جمع باشند و حضور قلب بیشتری داشته باشند و نگران رفع نیازمندیهای ضروری نباشند و آسوده خاطر به عبادت بپردازند؛ در حقیقت بالاترین ارزش را دارد که کمتر از طواف خانه خدا نسیت.

توضیح بیشتر را در مقاله «در سفر حج صادقانه خدمت کنیم» ملاحظه فرمایید.

ادب هفتم: پوشش مناسب داشته باشیم

حاجی مهمان خدا است، در مهمانی بهترین پوشش را باید پوشید، پس همه در این مهمانی، از پوشش بهتر و وزین و حجاب برتر استفاده کنیم.

پیامبر گرامی صلى الله علیه و آله در این زمینه می‌فرماید: «اِنَّ اللّه‌َ تَعالی یُحِبُّ مِنْ عَبْدِهِ إِذا خَرَجَ إِلی إخْوانِهِ أَنْ یَتَهَیّأ لَهُمْ وَ یَتَجَمَّلَ»[2] همانا خداوند دوست می‌دارد هنگامی که بنده‌اش نزد برادران دینی خود می‌رود با هیأتی منظم و آراسته باشد.

توضیح بیشتر را در مقاله «عفاف و حجاب» ملاحظه فرمایید.

ادب هشتم: بهداشت را رعایت کنیم

بهداشت فردى و اجتماعی محیطی و پیرامونی را رعایت کرده و دیگران را نیز به رعایت آن سفارش کنیم.

ادب نهم: در حج، رهایی از تعلقات را تمرین کنیم

بزرگترین مانع تعالی بشر و اساس بدبختی انسان، دل بستگی و تعلقات است. دل بستگی و تعلقات، آدم را بند می‌کند، آدم را گرفتار می‌کند و نمی‌گذارد انسان آزاد شود و پرواز کند و حج تمرین برای دل کندن از تعلقات و بریدن از دل بستگی‌ها و رهایی از وابستگی‌ها است. به همین خاطر، حج برای سرمایه‌دار واجب است چرا که دل بستگی و تعلقاتش بیشتر است. تمامی اعمال و مناسک حج از وقوف بدون تجهیزات در عرفات و مشعر و بیتوته در منا گرفته تا قربانی و سرتراشیدن در روز عید قربان، همه برای دل‌کندن از دل بستگی‌ها و رهایی از تعلقات است.

توضیح بیشتر را در مقاله «حج رهایی از تعلقات است» ملاحظه فرمایید.

ادب دهم: در حج، رهایی از خودخواهی را تمرین کنیم

بزرگترین مانع تعالی بشر و اساس بدبختی انسان، خودخواهی، خودبینی و خودپرستی است که آدم را بند می‌کند، آدم را گرفتار می‌کند و نمی‌گذارد انسان آزاد شود و پرواز کند و حج برای تمرین رهایی از خودخواهی و تمرین دوری از منیّت است.

تمام محرمات احرام برای دوری از خودخواهی و ترک منیّت و رهایی از خود پرستی است. این که در حال احرام باید از نگاه در آینه یا خوردن غذاهای معطر یا استشمام بوی خوش یا استفاده از روغن یا استعمال عطر یا استفاده از زینت یا رنگ کردن مو و سرمه کشیدن، باید پرهیز کرد؛ همه برای رهایی از خودبینی و بریدن خودخواهی و دل کندن از منیّت است.

توضیح بیشتر را در مقاله «حج رهایی از خودخواهی است» ملاحظه فرمایید.

از امور زیر به شدت بپرهیزیم

ادب اوّل: واجبات را فدای مستحبات نکنیم

هواسمان باشد، واجبات را قربانی مستحبات نکنیم، واجبات را فدای مستحبات نکنیم، با مستحبات، به واجبات تنه نزنیم و مستحبات مزاحم واجبات را ترک کنیم. هیچ عملی حتی مستحب، نباید به عمل واجب آسیب برساند، مستحبی که به واجب آسیب برساند، نه تنها مستحب نیست، بلکه حرام است. مستحبی که سبب ارتکاب حرام شود، نه تنها مستحب نیست، بلکه حرام است.

توضیح بیشتر را در مقاله «واجبات را فدای مستحبات نکنیم» ملاحظه فرمایید.

ادب دوّم: از اعمال جاهلانه بپرهیزیم

شایسته است از اعمال جاهلانه که سبب وهن و طعن شیعه و موجب تفرق صفوف مسلمین می‌شود و با فلسفه این سفر مبارک ناسازگار است؛ به شدت پرهیز نماییم.

ادب سوّم: از اسراف بپرهیزیم

خداوند تبارک و تعالی در قرآن کریم، اسراف را زشت شمرده و مسرف را مذمت کرده است و می‌فرماید: «کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»[3] بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید همانا خداوند اسراف کنندگان را دوست نمیدارد. «وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحابُ النّار»[4] و همانا اسراف کنندگان یاران آتشاند.

ادب چهارم: از لغزش دیگران بگذریم

دنبال لغزش‌های مؤمنان نباشید از لغزش دیگران بگذریم پیامبر گرامی صلى الله علیه و آله می‌فرماید: «لا تَطلُبوا عَثَراتِ المؤمنینَ؛ فإنّ‏ مَـن تَتَبّعَ عَثَراتِ أخیهِ تَتَبّعَ اللّه‏ عَثَراتِهِ، و مَن تَتَبّعَ اللّه‏ عَثَراتِهِ یَفْضَحْهُ و لو فی جَوفِ بَیتِهِ»[5] به دنبال کشف لغزش‌های مؤمنان نباشید زیرا هرکس به دنبال لغزش‌های برادر دینی خود برآید؛ خداوند لغزش‌های او را دنبال می‌کند و آن‌کس که خداوند به نبال لغزش‌هایش برآید او را رسوا خواهد کرد گرچه در داخل خانه‌اش باشد.

ادب پنجم: تلخی‌های سفر را بیان نکنیم

تلخی‌های سفر را فراموش کرده و از بازگو کردن آن، پرهیز کنیم. امام صادق به حاجی که دردسرهای سفر حج را بازگو می‌کرد، فرمود از خوبی‌های سفر بگو امام صادق عليه السلام «لَيْسَ مِنَ الْمُرُوَّةِ أَن يُحَدِّثَ الرَّجُلُ بِما يَلْقى فى سَـفَرِهِ مِنْ خَيْرِ وشَرٍّ»[6] از مروّت نيست كه انسان آنچه را كه در سفر ديده، از ريز و درشت و خوب و بد، بازگو كند.

ادب ششم: به زرق و برق مکه و مدینه مشغول نشویم

حواسمان باشد زرق و برق مکه و مدینه ما را به خود مشغول نکند و از هدف حج و سفر به سرزمین وحی باز ندارد.

آداب جامع

امام صادق علیه السلام در توصیه جامع به حجاج می‌فرماید: «إِذَا أَرَدْتَ الْحَجَّ فَجَرِّدْ قَلْبَکَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ قَبْلِ عَزْمِکَ مِنْ کُلِّ شَاغِلٍ وَ حِجَابِ کُلِّ حَاجِبٍ» زمانی که عزم حج کنی، قبل از عزیمت، دلت را برای خداوند صاحب عزت، جلالت و عظمت فارغ ساز و دلت را از همه‌ی حجاب‌هایی که تو را از رفتن به‌سوی خدا بازمی‌دارد، فارغ کن.

«وَ فَوِّضْ أُمُورَکَ کُلَّهَا إِلَى خَالِقِکَ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ فِی جَمِیعِ مَا یَظْهَرُ مِنْ حَرَکَاتِکَ وَ سُکُونِکَ وَ سَلِّمْ لِقَضَائِهِ وَ حُکْمِهِ وَ قَدَرِهِ»؛ و تمام امور ریز و درشتت را به خدا بسپار و در همه‌ی حرکات و سکنات و در همه‌ی امور بر خدا توکل کن و خودت را تسلیم حکم و قضا و قدر الهی ساز.

«وَ دَعِ الدُّنْیَا وَ الرَّاحَهَ وَ الْخَلْقَ وَ اخْرُجْ مِنْ حُقُوقٍ تَلْزَمُکَ مِنْ جِهَهِ الْمَخْلُوقِینَ»؛ و با دنیا و راحتیِ آن و خلق خدا وداع کن و از حقوق مردم که بر عهده توست بر آی.

«وَ لَا تَعْتَمِدْ عَلَى زَادِکَ وَ رَاحِلَتِکَ وَ أَصْحَابِکَ وَ قُوَّتِکَ وَ شَبَابِکَ وَ مَالِکَ مَخَافَهَ أَنْ یَصِیروا لَکَ عَدُوًّا و َوَبَالًا» هرگز بر زاد و توشه، بر قدرت و توانایی‌، بر جوانی و چابکی، بر وسیله و دارایی و همراهانت تکیه‌ نکن که شاید به دشمنی برای تو و وزر و وبالی بر گردن تو تبدیل شوند.

«فَإِنَّ مَن ادَّعَى رِضَا اللَّهِ وَ اعتَمَدَ عَلَى شَی‏ءٍ صَیَّرَهُ عَلَیهِ عَدُوًّا وَ وَبَالاً لِیَعْلَمَ أَنَّهُ لَیْسَ قُوَّهٌ وَ لَا حِیلَهٌ وَ لَا لِأحَدٍ إِلَّا بِعِصْمَهِ اللَّهِ تَعَالَى وَ تَوْفِیقِهِ» اگر کسی منافقانه، رضایت خدا را بخواهد امّا در عمل تکیه‌گاهش به ابزار و داشته‌هایش باشد؛ تمامی تکیه‌گاهایش به دشمن علیه او تبدیل خواهد شد تا بفهمد که هیچ قوتی و هیچ قدرتی نمی‌تواند کاری برای او انجام دهد مگر به خواست خدا و توفیق الهی.

«وَ اسْتَعِدَّ اسْتِعْدَادَ مَنْ‏ لَا یَرْجُو الرُّجُوع»؛ خودت را چنان آماده کن و به خدا بسپار که گویی سفر آخرت است و در آن بازگشتی نیست.

«وَ أَحْسِنِ اَلصُّحْبَةَ» با همسفر، خوش خلق و خوش برخورد و رفتار پسنده داشته باش

«وَ رَاعِ أَوْقَاتَ فَرَائِضِ اللَّهِ تَعَالَى وَ سُنَنَ نَبِیِّهِ وَ مَا یَجِبُ عَلَیْکَ مِنَ الْأَدَبِ وَ الِاحْتِمَالِ وَ الصَّبْرِ وَ الشُّکْرِ وَ الشَّفَقَهِ وَ السَّخَاءِ وَ إِیْثَارِ الزَّادِّ عَلَى دَوَامِ الْأَوْقَاتِ» فرائض الهی و سنت پیامبر را در وقتش مراعات نما و آن چه بر تو واجب شده است از ادب، شگیبایی، شکر، شفقت، دلسوزی، سخاوت، و ایثار و از خودگذشتگی را دقیق رعایت کن.

«ثُمَّ اغْتَسِلْ بِمَاءِ التَّوْبَهِ الْخَالِصَهِ ذُنُوبَک» گناهانت را با آب توبه خالص بشویی.

«وَ الْبَسْ کِسْوَهَ الصِّدْقِ وَ الصَّفَاءِ وَ الْخُضُوعِ وَ الْخُشُوعِ» و در کسوت صداقت، راستی، صفا، خضوع و خشوع را بر خود بپوشان.

«وَ أَحْرِمْ عَنْ کُلِّ شَیْ‏ءٍ یَمْنَعُکَ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یَحْجُبُکَ عَنْ طَاعَتِهِ» و آنچه تو را از یاد خدا و از اطاعت او باز دارد بر خودت حرام کن.

«وَ لَبِّ بِمَعْنَى إِجَابَهٍ صَافِیَهٍ خَالِصَهٍ زَاکِیَهٍ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی دَعْوَتِکَ لَهُ مُتَمَسِّکاً بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقَى» و خود را برای تلبیه صادقانه و خالصانه و بدور از تظاهر و ریا آماده کن و در دعوت خداوند به طناب محکم خدا تمسک کن.

«وَ طُفْ بِقَلْبِکَ مَعَ الْمَلَائِکَهِ حَوْلَ الْعَرْشِ کَطَوَافِکَ مَعَ الْمُسْلِمِینَ بِنَفْسِکَ حَوْلَ الْبَیْتِ» همان گونه که با بقیه حجاج دور کعبه طواف می‌کنی؛ در قلبت همراه با فرشتگان الهی در عرش خدا، طواف کن.

«وَ هَرْوِلْ هَرْوَلَهً مِنْ هَوَاکَ وَ تَبَرِّیاً مِنْ جَمِیعِ حَوْلِکَ وَ قُوَّتِکَ» و با هروله از هوای نفس دور شو و از تمامی منیت‌های خود بگریز.

«وَ اخْرُجْ مِنْ غَفْلَتِکَ وَ زَلَّاتِکَ بِخُرُوجِکَ إِلَى مُنًى وَ لَا تَمَنَّ مَا لَا یَحِلُّ لَکَ وَ لَا تَسْتَحِقُّهُ» و هنگام رفتن به سرزمین منی از غفلت و گناهانم بیرون آی و گریزان شو و از آرزوهای ناشایست به در آی و آن چه را که مستحق نیستی واگذار.

«وَ اعْتَرِفْ بِالْخَطَایَا بِالْعَرَفَاتِ وَ جَدِّدْ عَهْدَکَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى بِوَحْدَانِیَّتِهِ» و در سرزمین عرفات به خطاهای خود اعتراف کن و با خداوند در وحدانیت او تجدید عهد بنما.

«وَ تَقَرَّبْ إِلَی الله ذَائِقَةُ بِمُزْدَلِفَهَ وَ اصْعَدْ بِرُوحِکَ‏ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلَى بِصُعُودِکَ إِلَى الجَبَلِ» و در سرزمین مشعرالحرام با حس معنوی به خدا نزدیک شو و هنگام صعود به کوه مشعر، روحت را به ملأ اعلی بسپار.

«وَ اذْبَحْ حَنْجَرَتَیِ الْهَوَى وَ الطَّمَعِ عِنْدَ الذَّبِیحَهِ» و هنگام قربانی، هوا و هوس و مطامع نفسانی را در راه خدا قربانی کن.

«وَ ارْمِ الشَّهَوَاتِ وَ الخَسَاسَهَ وَ الدَّنَاءَهَ وَ الْأَفْعَالَ الذَّمِیمَهَ عِنْدَ رَمْیِ الْجَمَرَاتِ» و هنگام رمی جمرات، شهوات نفسانی و آرزوهای سخیف و اخلاق پست و کردار ناپسند را از خود دور کن و آنها را رمی نما.

«وَ احْلِقِ الْعُیُوبَ الظَّاهِرَهَ وَ الْبَاطِنَهَ بِحَلْقِ رَأسِکَ» و هنگام حلق عیوب ظاهری و باطنی را از خود زایل کن.

«وَ ادْخُلْ فِی أَمَانِ اللَّهِ تَعَالَى وَ کَنَفِهِ وَ سَتْرِهِ وَ حِفْظِهِ وَ کِلَائِهِ مِنْ مُتَابَعَهِ مُرَادِکَ بِدُخُولِ الْحَرَمِ» و هنگام ورود به مکّه، خود را در حفط و امان و حمایت الهی قرار ده

«وَ زُرِ الْبَیْتَ مُتَحَفِّفاً لِتَعْظِیمِ صَاحِبِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ وَ جَلَالِهِ وَ سُلْطَانِهِ» و هنگام طواف، صاحب خانه را با احترام و تعظیم و معرفت به جلالت و جبروت او طواف نمایی.

«وَ اسْتَلِمِ الْحَجَرَ رِضًى بِقِسْمَتِهِ وَ خُضُوعاً لِعَظَمَتِهِ» و هنگام استلام حجرالأسود، خود را برای آن چه خداوند تبارک و تعالی در قضا و قَدَر برایت مقدر کرده، راضی شوی و در برابر عظمت صاحب خانه، خاضع و خاشع شوی.

«وَ دَعْ مَا سِوَاهُ بِطَوَافِ الْوَدَاعِ» و هنگام طواف وداع، با غیر خدا وداع کنی.

«وَ صَفِّ رُوحَکَ وَ سِرَّکَ لِلِقَاءِ اللَّهِ تَعَالَى یَوْمَ تَلْقَاهُ بِوُقُوفِکَ عَلَى الصَّفَا» و هنگام وقوف بر کنار کوه صفا و مروه روح و باطنت را برای ملاقات حضرت حق آماده صفا دهی.

«وَ کُنْ ذَا مُرُوَّهٍ مِنَ اللَّهِ بِفِنَاءِ أَوْصَافِکَ عِنْدَ الْمَرْوَهِ» و هنگام وقوف بر کنار کوه مروه، از خلق و خوی ناپسند به در آیی و خودت را با مردانگی و مروت فانی در خدا کنی.

«وَ اسْتَقِمْ عَلَى شُرُوطِ حَجِّکَ وَ وَفَاءِ عَهْدِکَ الَّذِی عَاهَدْتَ بِهِ مَعَ رَبِّکَ وَ أَوْجَبْتَهُ إِلَی یَوْمَ الْقِیَامَهِ» و هنگام اتمام اعمال، بر عهد و بیعتی که با خدایا بستی، با استقامت و پایداری تا روز قیامت وفادار باشی.

«وَ اعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَفْتَرِضِ الْحَجَّ وَ لَمْ یَخُصَّهُ مِنْ جَمِیعِ الطَّاعَاتِ إلّا بِالْإِضَافَهِ إِلَى نَفْسِهِ» و بدان خداوند در بین همه واجبات، فقط حج را به خود نسبت داده است، پس باید فقط برای او انجام شود.

«وَ لَا شَرَّعَ نَبِیُّهُ سُنَّهً فِی خِلَالِ الْمَنَاسِکِ عَلَى تَرْتِیبِ مَا شَرَعَهُ إِلَّا لِلِاسْتِعْدَادِ وَ الْإِشَارَهِ إِلَى الْمَوْتِ» و آن چه پیامبر گرامی در مناسک حج بیان فرمود؛ صحنه‌ای از محشر و قیامت است تا بشر به مسئله‌ی مرگ، قبر، حشر و قیامت توجه پیدا کند و خود را آماده سازند.

«وَ فَصَّلَ بَیَانِ السَّبْقِ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّهِ أَهْلُهَا وَ دُخُولِ النَّارِ أَهْلُهَا بِمُشَاهَدَهِ مَنَاسِکِ الْحَجِّ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا لِأُولِی الْأَلْبَابِ وَ أُولِی النُّهَى‏»[7] و این در حالی است که مناسک حج برای گروهی از اهل خرد برای ورود به بهشت، پذیرفته شده است و گروهی در مخالفت و سرپیچی از امر خدا و داخل شدن به جهنم خواهد بود.

          جهت مطالعه دیگر مقالات و احکام حج به ” سلسله مباحث آموزش حجاج بیت الله الحرام “ مراجعه نمایید.

[1]. مشكاة الأنوار : 134/305.

[2]. سنن النبی ج۱، ص۴۳.

[3]. آیه ۳۱ سوره اعراف.

[4]. آیه ۴۳ سوره غافر.

[5]. الکافی: ۲/۳۵۵/۵.

[6]. مستدرك السفينه ج ۹، ص ۳۶۴.

[7]. مصباح الشريعة الجزء ۱ الصفحة ۴۷.