واجبات را فدای مستحبات نکنیم

واجبات را قربانی و فدای مستحبات نکنیم، با مستحبات، به واجبات تنه نزنیم و مستحباتِ مزاحم واجبات را ترک کنیم.

بسيارند کسانى که به پاره اى از مستحبات آنچنان اهميت مى دهند که واجبات را فداى آن مى کنند و اين برخلاف دستور شرع اسلام است. نکته اصلى اين است که توان و استعداد و وقت انسان هرچه باشد محدود است؛ اگر بخواهد آنها را براى انجام مستحبات به شکل گسترده به کار گيرد، چه بسا از واجبات باز مى ماند. در اينگونه موارد بايد هشيار بود و کارى نکرد که لطمه به واجبات بخورد.

گاه در سفرهاى زيارتى يا عزادارى ها، بعضى چنان افراط مى کنند که نمازهاى واجب آنها لطمه مى‌خورد. بعضى افراد را مى‌بينيم که سخاوتمندند و در راه کمک به ايتام و مؤسسات خيريه پيشگام مى‌شوند؛ ولى در پرداختن وجوهات واجب شرعى خود تعلل مى ورزند و چه بسا آن بذل و بخشش مستحب، آنها را از انجام اين فريضه الهى باز دارد.

انسان آگاه و هشیار کسى است که اجازه ندهد واجباتش قربانى مستحباتش شود. اين درواقع همان چيزى است که در علم اصول و فقه به عنوان تعارض اهمّ و مهم عنوان مى شود که اگر دو عمل، يکى مستحب و ديگرى واجب و يا دو عمل واجب که يکى از ديگرى مهمتر است با هم تعارض کنند، حکم عقل وشرع هر دو بر اين است که اهم را مقدم دارند و مهم را رها کنند.

اين نکته قابل توجه است که دليل رها کردن واجبات و پرداختن به مستحبات مى تواند علاقه خاص انسان به آن مستحب باشد؛ خواه به سبب آنکه عامه مردم آن را بيشتر مى پسندند؛ مانند شرکت در ساختن مؤسسات خيريه نسبت به پرداختن وجوهات شرعيه، يا به سبب اينکه انجام آن مستحب نشاط آور است ولى انجام آن واجب چندان نشاطى ندارد؛ مانند سفرهاى زيارتى مخصوصاً با کاروان هاى مرفه که انسان را به نشاط مى آورد؛ ولى هرگاه بخواهد نمازهاى قضاى واجب را به جا بياورد ملالت پيدا مى کند و شايد بعضى از عوام نيز چنين پندارند که واجبات ثوابى ندارد، چون وظيفه انسان است؛ ولى مستحبات ثواب فراوانى دارد غافل از اينکه ثواب واجبات بسيار بيشتر است و عواقب ترک و تعلل در آنها وخیم تر.

پس واجبات را قربانی مستحبات نکنیم، واجبات را فدای مستحبات نکنیم، با مستحبات، به واجبات تنه نزنیم و مستحبات مزاحم واجبات را ترک کنیم. هیچ عملی حتی مستحب، نباید به عمل واجب آسیب برساند، مستحبی که به واجب آسیب برساند، نه تنها مستحب نیست، بلکه حرام است. مستحبی که سبب ارتکاب حرام شود، نه تنها مستحب نیست، بلکه حرام است.

امام على عليه السلام مستحبی را که به واجب ضرر بزند بی‌ارزش دانسته و مى‏ فرمايد: «لا قُربَةَ بالنَّوافِلِ إذا أضَرَّت بالفَرائضِ»[1] کارهاى مستحبی که به واجبات زيان رساند، موجب قرب خدا نمى‏ شود.

در روایت دیگری امام على عليه السلام دستور به رها کردن مستحبی می‌دهد که به واجب ضرر می‌زند و می‌فرماید: «إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرَائِضِ، فَارْفُضُوهَا»[2] هنگامى که مستحبات، به واجبات زيان برسانند آنها را رها کنید.

امام صادق عليه السلام در حديثى مى فرمايد: «إِذَا حَضَرَتِ الْمَکتُوبَةُ فَابْدَأْ بِهَا فَلا يَضُرُّکَ أَنْ تَتْرُکُ مَا قَبْلَهَا مِنَ النَّافِلَةِ»[3] هنگامى که وقت نماز واجب فرا رسد به آن بپرداز و اگر نافله هاى پيش از آن را ترک کنى به تو زيانى نمى رساند.

[1]. نهج البلاغة : الحكمة 39.

[2]. نهج البلاغه حکمت 279.

[3]. التهذيب 2 : 247: 984.