سلسله مباحث آموزش حج: بخش هشتم: حج رهایی از خودخواهی
بزرگترین مانع تعالی بشر و اساس بدبختی انسان، خودخواهی، خودبینی و خودپرستی است که آدم را بند میکند، آدم را گرفتار میکند و نمیگذارد انسان آزاد شود و پرواز کند و حج برای تمرین رهایی از خودخواهی و تمرین دوری از منیّت است.
تمام محرمات احرام برای دوری از خودخواهی و ترک منیّت و رهایی از خود پرستی است. این که در حال احرام باید از نگاه در آینه یا خوردن غذاهای معطر یا استشمام بوی خوش یا استفاده از روغن یا استعمال عطر یا استفاده از زینت یا رنگ کردن مو و سرمه کشیدن، باید پرهیز کرد؛ همه برای رهایی از خودبینی و بریدن خودخواهی و دل کندن از منیّت است.
خداوند تبارک و تعالی دلیل سرپیچی شیطان را همین حقیقت بیان میفرماید: «قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَیرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِین»[1] خدای متعال بدو فرمود: چه چیز تو را مانع از سجده بر آدم شد که چون تو را امر کردم نافرمانی کردی؟ پاسخ داد که من از او بهترم، که مرا از آتش و او را از خاک آفریدهای.
بسیاری از مشکلات و نابسامانیها و بسیاری از معضلات اجتماعی، اخلاقی و حتی اقتصادی جامعه از خودبینی و خودخواهی و خودپسندی و خودپرستی سرچشمه میگیرد.
مال من، میز من، پست من، مقام من، موقعیت من، حق من، حقوق من، آدم را خودخواه میکند و وقتی انسان خودخواه شد؛ دیگر کاری به مسئولیت اجتماعی ندارد، کاری به صلاح و مصلحت جامعه ندارد، کاری به وظیفه خود ندارد، فقط به فکر خود است. آدم خودخواه، همیشه طلبکار است، توجهی به مسئولیت در قبال دیگران ندارد و فقط در فکر آن است که دیگران برای من چه کردهاند.
آدم خودخواه و متکبر، حاضر نیست فداکاری کند، حاضر نیست از خودگذشتگی کند، حاضر نیست برای حفظ منافع جامعه، از منفعت خود بگذرد، و دیگران را بر خود مقدم بدارد، فقط و فقط، به فکر حق و حقوق خودش است ولو به ضرر جامعه باشد و لو به ضرر کشور باشد و لو نظام اسلامی متهم شود و لو رهبری نظام متهم شود.
این که در نماز عید سعید فطر در رکعت اول سوره اعلی و در رکعت دوم سوره والشمس خوانده میشود، به همین منظور است، چرا که در هر دو سوره سخن از پاکی نفس است. در سوره اعلی میخوانیم «قَد اَفلَحَ مَن تَزکّی» و در سوره والشمس میخوانیم «قَد اَفلَح من زکّیها» یعنی کسی که روح و جان خود را از خودبینی، خودخواهی و منیّت پاک کند، به فلاح و رستگاری میرسد.
خود را نبین که رستی
برای رسیدن به کوی دوست، باید از خودخواهی رها شد
یک قدم بر خویشتن نه
وان دگر در کوی دوست
برای رسیدن به آسمان، باید از خود رها شد
گفتم که بنما نردبان
تا بَر روم بر آسمان
گفتا سرِ تو نردبان
سر را درآور زیر پا
سر نماد خودخواهی است
چون پای خود بر سر نهی
پا بر سر اختر نهی
خودخواهی با خدا خواهی ناسازگار است
بزرگان نکردند در خود نگاه
خدابینی از خویشتن بین مخواه
ز مغرور دنیا ره دین مجوی
خدابینی از خویشتن بین مجوی
امام صادق علیه السلام، رهایی از کبر و خودپسندی را سبب بخشش خداوند میداند و میفرماید: «کانَ أَبِی یقُولُ مَنْ أَمَّ هَذَا الْبَیتَ حَاجّاً أَوْ مُعْتَمِراً مُبَرَّأً مِنَ الْکبْرِ رَجَعَ مِنْ ذُنُوبِهِ کهَیئَةِ یوْمَ ولَدَتْهُ أُمُّهُ»[2] پدرم پیوسته میفرمود: کسی که برای حج یا عمره قصد این خانه کند، در حالی که از کبر و خودپسندی بری و دور باشد، همانند روزی که از مادر متولد گردیده، از گناهان پاک میشود.
ظرف تا خالی نباشد، نمیشود آن را پر کرد، ظرف پر از آلودگیها را نمیشود پر کرد. مجنون وقتی در پشت در، خود را رها کرد و گفت لیلیم، لیلی در را به روی او باز کرد، آخرش هم لیلی برای مجنون پیام فرستاد که دنبال کسی باش که با یک تب از دستش ندهی. باید ظرف وجودی وسعت داشته باشد تا پرش شود. این که زود جوش میآورد، زود ناراحت میشود، زود از کوره در میرود، برای این است که خودخواه است و کم میآورد، برای این است که ظرف وجودیش کوچک است.
آن که زیاد به خودش برسد، در پیچ و خم زندگی، کم میآورد، خداوند تبارک و تعالی در باره همراهان طالوت که از امکانات بیشتر برخوردار شدند و آب بیشتری خوردند میفرماید: «فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَٱلَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ قَالُواْ لَا طَاقَةَ لَنَا ٱلْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنودِهِ»[3] و چون طالوت و سپاه مؤمنش از نهر گذشتند و با دشمن مواجه شدند، بیمناک گشته و گفتند: ما را تاب مقاومت با جالوت و سپاه او نخواهد بود.
حضرت امیر علیه السلام در خطبه قاصعه، فلسفه حج را کبر زدایی و منیت میداند و میفرماید: «وَ لَکنَّ اللَّهَ یخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ وَ یتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ الْمَجَاهِدِ وَ یبْتَلِیهِمْ بِضُرُوبِ الْمَکارِهِ، إِخْرَاجاً لِلتَّکبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ إِسْکاناً لِلتَّذَلُّلِ فِی نُفُوسِهِمْ، وَ لِیجْعَلَ ذلِک أَبْوَاباً فُتُحاً إِلَى فَضْلِهِ وَ أَسْبَاباً ذُلُلًا لِعَفْوِهِ[4]. ولى خداوند بندگانش را به گونه گونه سختى مىآزمايد و به انواع مجاهدتها به بندگى وامىدارد. و به كارهاى ناخوش آيند امتحان مىكند تا تكبّر و خودپسندى را از دلهایشان بيرون كند و خوارى و فروتنى را جانشين آن سازد. اينهاست درهايى كه به عوالم فضل و احسان او گشوده مىشود و سببهايى مهيا براى آنكه بندگانش را بيامرزد و گناهانشان را ببخشايد.
جهت مطالعه دیگر مقالات و احکام حج به ” سلسله مباحث آموزش حجاج بیت الله الحرام “مراجعه نمایید.
[1]. سوره اعراف آیه 12.
[2]. من لا يحضره الفقيه جلد۲ صفحه۲۰۵.
[3]. آیه 249 سوره بقره.
[4] – نهج البلاغه، خطبه 192
دیدگاهتان را بنویسید