آداب ضروری قبل از سفر حج

سلسله مباحث آموزش حج: بخش اوّل: آداب ضروری قبل از سفر حج

مقدمه: حج با معرفت و مقبول به چه چیزهایی نیاز دارد؟

حج با معرفت و مقبول، به فراهم کردن به موقع و صحیح مقدمات و آماده سازی لوازم سفر، نیاز دارد.

مقدمات و لوازم سفر معنوی حج چیست؟

مقدمات و لوازم سفر معنوی حج، به یک سری آموزش‌ها و فراگیرها و رعایت یک سری نکات لازم و ضروری و فراهم کردن یک سری مقدمات و انجام یک سری اقدامات نیاز دارد؛ که در «سلسله مباحث آموزش حجاج بیت الله الحرام» به آن پرداخته شده است.

ابتدا آداب ضروری حج 

هر عمل شایسته‌ای، آدابی دارد. رعایت آن آداب، هم عمل را دقیق‌تر، شایسته‌تر و زیباتر می‌کند و هم عمل را پرثمرتر و نتیجه بخش‌تر می‌کند و هم بهرمندی از فیوضات و برکات عمل را بهتر و بیشتر می‌کند و فریضه حج که یکی از اعمال مهم فروع دین است، آدابی دارد.

آداب فریضه مهم حج، دو نوع است

1. آداب ضروری قبل از سفر حج (در ادامه ملاحظه فرمایید)
2. آداب ضروری در طول سفر حج.

آداب ضروری قبل از سفر حج:

ادب اوّل: قدر و جایگاه حج را بدانیم

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله می‌فرماید حج نوری است که انسان را در تاریکی برزخ نجات می‌دهد: «رَأَيْتُ فِي اَلْمَنَامِ رَجُلاً مِنْ أُمَّتِي بَيْنَ يَدَيْهِ ظُلْمَةٌ وَ مِنْ خَلْفِهِ ظُلْمَةٌ وَ عَنْ يَمِينِهِ ظُلْمَةٌ وَ عَنْ شِمَالِهِ ظُلْمَةٌ فَجَاءَهُ حَجُّهُ وَ عُمْرَتُهُ فَأَخْرَجَاهُ مِنَ اَلظُّلْمَةِ وَ أَدْخَلاَهُ اَلنُّورَ»[1] در خواب دیدم مردی را که در ظلمت و تاریکی او را احاطه کرده بود، ناگاه حج و عمره‌ای که انجام داده بود، آمد و او به برکت آن از تاریکی نجات پیدا کرد و در نور و روشنایی قرار گرفت.

امام صادق عليه السلام می‌فرماید: «وَدَّ مَنْ فِي اَلْقُبُورِ لَوْ أَنَّ لَهُ حَجَّةً وَاحِدَةً بِالدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا»[2] آن که در قبر گرفتار است، دوست دارد كه دنيا و هر چه در آنست از او بستانند، و يك حجّ‌ به او بدهند.

ادب دوّم: بدانیم، ما به حج دعوت شدیم

توفیق حاصل شده برای سفر حج را خواست خود ندانیم بلکه آن را موهبت و هدیه الهی بدانیم که حج نه قسمت است نه همت بلکه دعوت است و بدانیم ما را برای حج دعوت کردند. و این که در موقع احرام لبیک می‌گوییم، دلیل بر این است که ما را دعوت کردند، همان گونه که دیگران بسیار تلاش کردند و نصیبشان نشد. آری او مقدمات را فراهم کرده، او خواسته، او طلب کرده، او هزینه‌اش را فراهم کرده است پس آن را قدر بدانیم و شکر آن را بجا آوریم و از عجب و غرور که آفت این سفر است به شدت پرهیز نماییم.

ادب سوّم: شاکر باشیم

حمد و سپاس خداوندی را سزد که حج را روزی ما کرد و دعاهای ماه مبارک رمضانمان مستجاب شد: «اَللّهُمَّ ارْزُقْني حَجَّ بَيْتِكَ الْحَرامِ فِي عامي هذا وَ في كُلِّ عام ما اَبْقَيْتَني في يُسْر مِنْكَ وَ عافِيَة وَسَعَةِ رِزْق وَلاتُخْلِني مِنْ تِلْكَ الْمواقِفِ الْكَريمَةِ وَالْمَشاهِدِ الشَّريفَةِ وَزِيارَةِ قَبْرِ نَبِيِّكَ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَفِى جَمِيعِ حَوائِجِ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فَكُنْ لِی»[3] خدایا، زیارت خانه‌ی محترمت را در امسال و در هر سال تا زمانی‌که زنده‌ام می‌داری نصیبم کن در آسانی و تندرستی و گشادگی روزیم کن و محرومم نکن مرا از آن اماکن باارزش و مشاهد دارای مزیّت و برتری و زیارت قبر پیامبرت که درود تو بر او و بر خاندانش باد و در تمام حاجات دنیا و آخرت یاور من باش.

«اَللّهُمَّ اِنّي اَساَلُكَ فيما تَقْضي وَتُقَدِّرُ  مِنَ الاَمْرِ الْمَحْتُومِ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ مِنَ الْقَضاءِ الَّذي لايُرَدُّ وَ لايُبَدَّلُ اَنْ تَكْتُبَني مِنْ حُجّاجِ بَيْتِكَ الْحَرامِ الْمَبْرُورِ حَجُّهُمْ، الْمَشْكُورِ سَعْيُهُمْ، الْمَغْفُورِ ذُنُوبُهُمْ، الْمُكَفَّرِ عَنْهُمْ سَيِّئاتُهُمْ وَاجْعَلْ فِيما تَقْضِى وَتُقَدِّرُ أَنْ تُطِيلَ عُمْرِى وَتُوَسِّعَ عَلَىَّ رِزْقِى، وَتُؤَدِّىَ عَنِّى أَمانَتِى وَدَيْنِى، آمِينَ رَبَّ الْعالَمِينَ»[4] خدایا، از تو می‌خواهم در آنچه حکم می‌کنی و مقدّر می‌نمایی، از فرمان حتمی در شب قدر، از حکمی که برگشت داده نمی‌شود و به حکم دیگر تغییر نمی‌یابد، اینکه مرا در شمار زائران خانه محترمت بنویسی، آن زائرانی که زیارتشان پاک و خالص است و تلاششان پذیرفته است و گناهشان آمرزیده است و بدی‌هایشان نابود شده است و قرار ده در آنچه حکم می‌کنی و مقدّر می‌نمایی اینکه عمرم را طولانی سازی و روزی‌ام را فراوان کنی و امانت و قرضم را ادا نمایی، دعایم را اجابت کن ای پروردگار جهانیان[5]^.

ادب چهارم: حج را فرصت بدانیم

حج را فرصت بدانیم برای آمرزش گناهان، برای پاک شدن از آلودگی‌ها، برای خودسازی و تهذیب نفس، برای کسب معنویت و معرفت و نورانیت، برای تقرب به خدا و برای پرواز در ملکوت عالم. پس این فرصت را غنیمت شماریم و بهترین استفاده‌ها را از آن ببریم که رمز موفقیت‌های بزرگ است.

شرابِ لعل و جایِ امن و یارِ مهربان ساقی

دلا کی بِه شود حالت، اگر اکنون نخواهد شد[6]

ادب پنجم: مرجع تقلید خود را تعیین نماییم

هر مسلمانی که مجتهد نیست و نمی‌تواند به احتیاط عمل کند، در فروع دین و انجام تکالیف شرعی خود، باید به مجتهد جامع الشرائط و اعلم[7] رجوع کند و از وی تقلید نماید و « در عمل به احکام و انجام تکالیف شرعی خود، از او پیروری نماید و الا اعمال او باطل است پس مرجع تقلید خود را تعیین نماییم.

اطلاع بیشتر را در مقاله «ضرورت تقلید» و «احکام ضروری تقلید» ملاحظه فرمایید.

ادب ششم: واجبات نماز را فراگیر بگیریم

از آن جایی که همه مراجع فراگیری احکام و انجام صحیح واجبات و همه مسائلی را که انسان به آنها احتیاج دارد را بر هر مسلمانی واجب می‌دانند؛ لازم است همه نسبت به احکام طهارت، واجبات نماز و تصحیح حمد و سوره و اذکار نماز اهمیت دهیم و برای فراگیری صحیح و دقیق آن اقدام نماییم.

اطلاع بیشتر را در مقاله «ضرورت فراگیری احکام و آداب نماز» ملاحظه فرمایید.

ادب هفتم: قرائت و اذکار نماز را تصحیح نماییم

واجب است هر مکلف نماز را به طور صحیح فرا بگیرد و قرائت و ذکرهای نماز را صحیح و به صورت عربی تلفظ نماید تا تکلیف الهی را صحیح بجا آورد. ادای صحیح قرائت و اذکار نماز به رعایت مخارج حروف به صورت عربی است.

حروف عربی ۲۸ حرف است که تلفظ ۱۰ حرف آن با زبان فارسی فرق دارد و ۱۸ حرف دیگر آن با زبان فارسی فرقی ندارند و آن عبارت است از «ثا»، «حا»، «ذال»،‌ «صاد»، «ضاد»، «طا»، «ظا»، «عین»، «غین» و «واو» که باید به صورت صحیح از مخرج این حروف ادا شود.

اطلاع بیشتر را در مقاله «تصحیح قرائت و اذکار نماز» ملاحظه فرمایید.

ادب هشتم: مناسک حج را به دقت فراگیری بگیریم

لازمه انجام کامل و صحیح اعمال و بهره‌مندی از معنویت حج، فراگیری دقیق احکام و مناسک است. همان گونه که حضرت ابراهیم بعد از ساخت بنای کعبه از خداوند تبارک و تعالی درخواست می‌کند تا اعمال حج را به او یاد دهند و می‌فرماید « وَأَرِنَا مَناسِکنا وتُب عَلَینا إنّک أنتَ التّوّابُ الرّحیمُ»[8] روش و آداب عبادتمان را به ما نشان ده و توبه ما را بپذیر، که تو توبه‌پذیر و مهربانی. و پیامبر گرامی صلى الله علیه و آله و سلم در باره فراگیری مناسک حج و عمره می‌فرماید: «تَعَلّموا مَناسِکَکُم فَإِنّها مِن دینِکُم»[9] احکام و مناسک حج را فراگیرید که جزء دین و آیین شماست. و یا پیامبر گرامی در خطبه غدیریه می‌فرماید «مَعَاشِرَ النَّاسِ حُجُّوا الْبَیتَ بِکمَالِ الدِّینِ وَالتَّفَقُّهِ»[10] ای مردم! خانه‌ی خدا را با دین کامل و دانش ژرف دیدار کنید. بر همین اساس همه مراجع، فراگیری همه مسائلی را که انسان به آنها احتیاج دارد را واجب می‌دانند.

اطلاع بیشتر را در مقاله «ضرورت فراگیری احکام و مناسک حج» ملاحظه فرمایید.

ادب نهم: سال مالی خود را تعیین نماییم

هر مسلمانی که درآمد دارد، باید سال مالی داشته باشد، پس نسبت به تعیین سال مالی خود اقدام نماییم.

اطلاع بیشتر را در مقاله « تعیین مبدأ سال خمسی» ملاحظه فرمایید.

ادب دهم: حقوق مالی شرعی خود را پرداخت نماییم

هر مسلمانی که درآمد دارد، باید خمس مازاد سالیانه مال خود را بپردازد و بدون پرداخت خمس مال مازاد سالیانه خود، حق تصرف در آن مال را ندارد، پس نسبت به تعیین خمس مال خود، اقدام نماییم.

اطلاع بیشتر، به بخش «فهرست احکام خمس» ملاحظه فرمایید.

ادب یازدهم: حقوق دیگران که بر ذمه داریم، بپردازیم

امام صادق عليه السلام می‌فرماید: «وَ اللّهِ ما عُبِدَ اللّهُ بِشيءٍ أفضَلَ مِن أداءِ حَقِّ المُؤمِنِ»[11] به خدا سوگند كه خداوند به چيزى برتر از گزاردن حق مؤمن، عبادت نشده است

بازگرداندن حقوقی که بطور عمدی یا سهوی از دیگران ضایع شده یا ضرری وارد شده و امکان جبران مستقیم آن وجود ندارد، باید با اجازه حاکم، معادل آن مال را با احتساب تورم، به فقرا صدقه دهد تا ذمه بری شود.

اطلاع بیشتر را در مقاله «رد مظالم» ملاحظه فرمایید.

ادب دوازدهم: از کسانی که از ما ناراحتند، حلالیت بطلبیم

از همه کسانی که به نوعی از ما مکدر یا آزرده یا دلخور هستند باید حلالیت بطلبیم و به آنها بگویم: من برای میهمانی خداوند، عازم سفر خانه‌ی خدا هستم و از آن جایی که خدا از درون من با خبر است، نمی‌خواهم با دل آلوده به کینه و کدورت در محضر او حاضر شوم، من در این سفر برای شما دعا می‌کنم و شما نیز مرا حلال کنید.

ادب سیزدهم: وصیت خود را تنظیم نماییم

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «مَنْ رَکِبَ راحِلَة فَلْیُوصَ»[12] هر کس بخواهد مسافرت رود، باید وصیت کند.

اطلاع بیشتر را در مقاله «تبیین ضرورت وصیت» و «نحوی تنظیم وصیت نامه» ملاحظه فرمایید.

ادب چهاردهم: وضعیت استطاعت خود را مشخص نماییم

یکی از مسائل بسیار مهم در انجام حج، موضوع استطاعت است چرا که در نیت حج باید واجب بودن یا نبودن آن دقیق مشخص شود و حاجی بیت الله الحرام باید با آشنایی نسبت به مسائل استطاعت، ببیند حج او واجب است یا خیر تا در نیت همه اعمال، آن را معین نماید. چرا که اگر کسی که مستطیع نباشد نمی‌تواند حج واجب نیت کند یا کسی که مستطیع است نمی‌تواند نایب دیگری برای انجام حج شود

حج مانند بقیه واجبات با وجود شرایط، واجب می‌شود و بدون وجود تمامی شرایط، واجب نخواهد بود.

اطلاع بیشتر را در مقاله «احکام ضروری استطاعت» ملاحظه فرمایید.

دیگر نکات

1. نسبت به کاروان دلهره نداشته باشیم چرا که سازمان حج و زیارت، کارگزاران حج را از میان افراد با تجربه، آن هم بعد از آزمون و بررسی سوابق، گزینش می‌نماید و نهایت دقت را انتخاب افراد به عمل می‌آورد تا اعمال زائران بیت الله الحرام به بهترین و شایسته‌ترین وجه صورت گیرد.
2. سؤال خود را راحت و بدون رودرواسی با روحانی کاروان مطرح کنیم؛
3. نسبت به شرکت در همه جلسات آموزشی اهتمام بورزیم؛
4. مناسک مرجع خود و کتاب آداب الحرمین را تهیه نماییم؛
5. در کانال پیام رسان کاروان عضو شویم؛
6. اطلاعات خود را در سامانه تکمیل کنیم؛
7. خانم‌هایی که دارای عذر شرعی ماهانه هستند تا قبل از جلسه با راهنمایی در این خصوص از هر اقدامی پرهیز نمایند
8. عزیزانی که بر تصحیح نماز تسلط دارند یا در فعالیت‌های فرهنگی می‌توانند کمک کنند یا قاری قرآن یا حافظ قرآن یا مداح اهل بیت یا مسلط به فضای مجازی هستند، برای همکاری، خود را به روحانی کاروان معرفی نماید.

جهت مطالعه دیگر مقالات و احکام حج به ” سلسله مباحث آموزش حجاج بیت الله الحرام “ مراجعه نمایید.

[1]. الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار المجلد: 7 ص: 290

[2]. من لا يحضره الفقيه: جلد۲: صفحه: ۲۲۶.

[3]. تعقیبات نمازهای ماه رمضان

[4]. تعقیبات نمازهای ماه رمضان

[5]. این دعا را سید ابن طاووس از امام صادق و امام موسی بن جعفر علیهماالسلام روایت کرده که فرمودند: در ماه رمضان پس از هر فریضه خوانده شود.

[6]. دیوان حافظ غزل شمارهٔ ۱۶۴.

[7]. اعلم یعنی کسی که بر استنباط احکام دین تواناتر باشد، و به عبارت دیگر کسی است که نسبت به سایر مراجع، قدرت بیشتری بر شناخت احکام الهی داشته باشد و بهتر بتواند احکام شرعیه را از ادله، استنباط کند، و همچنین نسبت به اوضاع زمان خود به مقداری که در تشخیص موضوعات احکام و ابراز نظر فقهی مؤثر است آگاهتر باشد.

[8]. سوره بقره آیه 128.

[9]. تاريخ دمشق: 26 / 211.

[10]. روضةالواعظين: ج 1 ص 89.

[11]. الاختصاص : 28.

[12]. كِتَابُ اَلْحَجِّ بَابُ اَلنَّوَادِرِ.